Odrzucenie spadku – zasady, terminy, formalności
Odrzucenie spadku to sposób na wyłączenie się z dziedziczenia po zmarłym – zarówno z majątku, jak i z długów. Zgodnie z art. 1012 Kodeksu Cywilnego spadkobierca ustawowy lub testamentowy może: przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucić spadek. Składając oświadczenie o odrzuceniu spadku, spadkobierca jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku – nie dziedziczy i nie odpowiada za długi spadkowe.
Spis treści
Kto i w jaki sposób może odrzucić spadek?
Osoby pełnoletnie z pełną zdolnością do czynności prawnych składają oświadczenie samodzielnie. Można to zrobić:
- przed sądem – ustnie do protokołu lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym,
- u notariusza – w formie aktu notarialnego.
Dopuszczalne jest złożenie oświadczenia przez pełnomocnika – pełnomocnictwo musi mieć formę pisemną z podpisem urzędowo poświadczonym i jasno wskazywać upoważnienie do przyjęcia/odrzucenia spadku.
W imieniu osób prawnych lub jednostek organizacyjnych oświadczenie składają ich umocowane organy.
Termin na odrzucenie spadku
Na odrzucenie spadku jest 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule powołania. Dla spadkobiercy ustawowego zwykle będzie to data, w której dowiedział się o śmierci spadkodawcy; dla testamentowego – data, w której poznał treść testamentu. Termin biegnie oddzielnie dla każdego spadkobiercy i każdego tytułu powołania.
Jeżeli w tym czasie nie zostanie złożone żadne oświadczenie, z mocy prawa spadkobierca przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza.
Zmiany z listopada 2023 r.:
- Jeśli spadkobierca złoży do sądu wniosek o odebranie oświadczenia (przyjęcie/odrzucenie) przed upływem 6 miesięcy, termin jest zachowany nawet wtedy, gdy sąd odbierze oświadczenie później. Liczy się data złożenia wniosku.
- Gdy złożenie oświadczenia wymaga zgody sądu (np. w imieniu małoletniego lub osoby ubezwłasnowolnionej), sąd zawiesi postępowanie do czasu rozstrzygnięcia wniosku o zgodę.
Co dzieje się do czasu złożenia oświadczenia?
Do złożenia oświadczenia spadkobierca:
- odpowiada za długi spadkowe tylko z majątku spadkowego,
- nie może zbyć spadku, udziału w spadku ani poszczególnych przedmiotów ze spadku,
- nie uzyska prawomocnego stwierdzenia nabycia spadku/aktu poświadczenia dziedziczenia.
Jak złożyć oświadczenie?
- 1) Przed notariuszem
Najczęściej jest to najszybsza droga. Należy zabrać skrócony odpis aktu zgonu spadkodawcy oraz swój odpis aktu urodzenia (a po ślubie – aktu małżeństwa). Notariusz prześle odpis aktu do sądu spadku.
- 2) Przed sądem
Do swojego Sądu Rejonowego należy złożyć wniosek o odebranie oświadczenia. Dla zachowania terminu wystarczy nadać wniosek polecony w ostatnim dniu 6-miesięcznego terminu – liczy się data nadania. Sąd wyznaczy posiedzenie i odbierze oświadczenie, a następnie przekaże akta do sądu spadku.
Treść oświadczenia w sądzie powinna zawierać m.in.: dane spadkodawcy (imię, nazwisko, data i miejsce śmierci, ostatnie miejsce zamieszkania), tytuł powołania oraz treść oświadczenia. Należy dołączyć znane testamenty i wskazać innych spadkobierców ustawowych, a także złożyć odpis aktu zgonu (jeśli wcześniej nie złożono).
Szukasz pomocy adwokata?
Skontaktuj się ze mną
Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego
Co do zasady, jest to czynność przekraczająca zwykły zarząd majątkiem dziecka, wymagająca zgody sądu. Zgody udziela co do zasady sąd spadku (nie rodzinny), a termin na złożenie oświadczenia ulega zawieszeniu na czas postępowania o zgodę.
Od listopada 2023 r. jeśli rodzic wcześniej odrzucił spadek i dziecko zostało powołane do spadku właśnie z tego powodu, rodzice mogą odrzucić spadek w imieniu dziecka bez zgody sądu (wymagana jest jednak zgoda drugiego z rodziców, jeśli ma władzę rodzicielską). Możliwe jest łączne odrzucenie spadku przez rodzica i w imieniu dziecka w jednym postępowaniu. Gdy rodzice mają kilkoro małoletnich dzieci – odrzucenie powinno objąć wszystkie dzieci, by nie doszło do faworyzowania jednego z nich.
Rodzic składając oświadczenie, pod rygorem odpowiedzialności karnej, wskazuje m.in. zakres swojej władzy rodzicielskiej, zgodę drugiego rodzica, wcześniejsze odrzucenia przez rodziców i innych zstępnych.
Skutki odrzucenia spadku
- Spadkobierca traci wszelkie prawa i obowiązki wchodzące w skład spadku.
- Do dziedziczenia dochodzą następni w kolejności – np. zstępni odrzucającego, inni powołani ustawowo lub testamentowo.
- Nie można „odrzucić na rzecz” konkretnej osoby; takie „przekierowanie” wymagałoby później umowy zbycia udziału spadkowego.
- Odrzucenie zapisu windykacyjnego powoduje co do zasady powrót przedmiotu do spadku.
- Jeśli spadek odrzuca osoba, która zarządzała spadkiem, rozliczenia z następcami następują według przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia.
Czy można odrzucić tylko „część” spadku?
Co do zasady – nie. Wyjątki:
- Gdy jeden spadkobierca jest powołany z różnych tytułów (ustawa i testament) – może odrzucić z jednego, a przyjąć z drugiego.
- Gdy przypada udział z podstawienia albo z przyrostu – można różnicować decyzję.
Odrzucenie spadku a zrzeczenie się dziedziczenia
- Odrzucenie spadku – po śmierci spadkodawcy, jednostronne oświadczenie, dotyczy konkretnego otwartego spadku; wyłącza z dziedziczenia tylko odrzucającego.
- Zrzeczenie się dziedziczenia – przed śmiercią, umowa ze spadkodawcą w formie aktu notarialnego; wyłącza z dziedziczenia również zstępnych zrzekającego (chyba że umowa stanowi inaczej). Nie dotyczy spadkobierców testamentowych.
Co po odrzuceniu spadku?
Nawet po złożeniu oświadczenia można zostać uczestnikiem sprawy o stwierdzenie nabycia spadku – sąd bada prawidłowość oświadczeń i wskazuje, kto dziedziczy. Dla płynności postępowania warto poinformować następnych w kolejności (np. własne dzieci), aby zdążyli z terminowym złożeniem swoich oświadczeń. Jeżeli brak jest spadkobierców ustawowych czy testamentowych – ostatnim spadkobiercą będzie gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a gdy nie można go ustalić – Skarb Państwa.
Przykład z życia – „długi po wujku”
Pani Marta 12 marca dowiaduje się o śmierci wujka, który nie miał żony ani dzieci. Jako bratanica jest powołana do spadku z ustawy. Rodzina podejrzewa długi. Pani Marta 25 marca zamawia w urzędzie odpis aktu zgonu i 28 marca umawia wizytę u notariusza, ale termin jest dopiero na koniec września. Nie ryzykując przekroczenia 6 miesięcy, 30 maja składa do swojego Sądu Rejonowego wniosek o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Wniosek nadaje listem poleconym – liczy się data nadania, więc termin jest zachowany.
Sąd wyznacza posiedzenie na 20 lipca i odbiera oświadczenie. Pani Marta prosi o odpis do własnych akt. Od razu informuje kuzynów (dalszych zstępnych), że po jej odrzuceniu to oni są następni w kolejności i – jeśli nie chcą ryzykować długów – powinni rozważyć własne oświadczenia w terminie 6 miesięcy liczonym od dnia, gdy dowiedzieli się, że są powołani (np. od informacji o odrzuceniu przez Martę). Ostatecznie spadek – z powodu zadłużenia – zostaje odrzucony przez wszystkich uprawnionych i przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania wujka.
Jeśli Ty lub ktoś z Twoich bliskich znajduje się w podobnej sytuacji, zapraszam do kontaktu.
Spodobał Ci się ten artykuł?
Udostępnij!
Dominik Filip
Jestem adwokatem o wielokierunkowym wykształceniu, ukończyłem Wydział Zarządzania oraz Wydział Prawa Uniwersytetu Gdańskiego. Aplikację adwokacką zrealizowałem w Pomorskiej Izbie Adwokackiej w Gdańsku. Dzięki dodatkowemu wykształceniu psychologicznemu mogę pomagać klientom najlepiej jak to możliwe. Od zawsze planowałem zostać adwokatem, a zawód ten dziś wykonuję w szczególności z zamiłowania do obrony ludzkich interesów.
